Με αφορμή την 12η Οκτωβρίου – ημέρα απελευθέρωσης της Ελευσίνας από τους ΝΑΖΙ – ας θυμηθούμε την πρόσφατη, εξαιρετικά επίκαιρη, εκδήλωση της ΑΜΚΕ “Ελευσίνα – Τέχνες και Πολιτισμός”, σχετικά με την περίοδο της Κατοχής και της Αντίστασης στην πόλη.
Τo Σάββατο 2 Νοεμβρίου 2024, η Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία “Ελευσίνα – Τέχνες και πολιτισμός” πραγματοποίησε με μεγάλη επιτυχία την προβολή του ντοκιμαντέρ του Αποστόλου Ασημακόπουλου, με τίτλο “Τους αγκάλιασαν τα βουνά”.
Το ντοκιμαντέρ ήταν αφιερωμένο στον αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης, Δημήτρη Δημητρίου, γνωστό ως “Καπετάν Νικηφόρο”, ο οποίος διετέλεσε καπετάνιος του 2ου συντάγματος του Ε.Λ.Α.Σ. με πεδίο δράσης την Αττικοβοιωτία. Ο Καπετάν Νικηφόρος, μαζί με αντάρτες από την Ελευσίνα και την ευρύτερη περιοχή, υπήρξε ένας από τους ελευθερωτές της πόλης μας.
Μετά το τέλος της προβολής, ακολούθησε ομιλία από τον Καθηγητή Χρήστο Στέρπη (ιστορικός, διδάκτωρ, μεταδιδακτορικός ερευνητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο), ο οποίος ανέπτυξε διεξοδικά το ιστορικό πλαίσιο της περιόδου της Κατοχής, της Εθνικής Αντίστασης και της Απελευθέρωσης της Ελευσίνας (1941-1945).
Αποσπάσματα από την ομιλία του Καθηγητή Χρήστου Στέρπη: «Ελευσίνα: Κατοχή – Αντίσταση – Απελευθέρωση, 1941-1945»
Ο Καθηγητής Στέρπης ξεκίνησε τονίζοντας τη στρατηγική σημασία της Ελευσίνας, στην οποία η κατοχή ξεκίνησε στις 26 Απριλίου 1941. Η πόλη, λόγω του αεροδρομίου, του λιμανιού και των εργοστασίων της, ήταν ζωτικής σημασίας για τους κατακτητές.
Η Τραγωδία του Επισιτιστικού Ζητήματος
Η ομιλία έδωσε έμφαση στις δυσμενείς συνέπειες της Κατοχής, με την ανεργία να βρίσκεται σε υψηλά ποσοστά και το επισιτιστικό ζήτημα να αναδεικνύεται ως το μείζον πρόβλημα.
«Η Ελευσίνα εξαιρέθηκε ως σιτοπαραγωγική περιοχή από τις ισχνές διανομές τροφίμων… Αποτέλεσμα ήταν οι διανομές με το επίσημο κρατικό δελτίο να είναι ανύπαρκτες και τα «Λαϊκά Συσσίτια» να μην έχουν τα απαραίτητα τρόφιμα για τη λειτουργία τους.»
Τα αποτελέσματα ήταν τραγικά, με τη θνησιμότητα να εκτινάσσεται:
«Ενώ ο μέσος όρος των θανάτων την τετραετία 1936-1940 κυμαίνονταν στους 85, οι νεκροί του 1941 ανήλθαν στους 172 και το 1942 στους 336. Από αυτούς οι 147, δηλαδή σχεδόν το 50%, προήλθαν από ασιτία. Οι Μικρασιάτες και οι εσωτερικοί μετανάστες… εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας από την πείνα.»
Οργάνωση και Δράση του ΕΑΜ
Η αντίσταση ξεκίνησε αυθόρμητα. Σημαντικό ρόλο έπαιξαν μέλη του ΚΚΕ, με τον πρώτο πυρήνα του ΕΑΜ να δημιουργείται τον Οκτώβριο του 1941. Η δράση του ξεκίνησε από την κυκλοφορία του Δελτίου Ειδήσεων και την τόνωση του ηθικού, για να περάσει στη συνέχεια σε δυναμικές ενέργειες.
«Την 25η Μαρτίου 1942 ο εορτασμός της επετείου της Ελληνικής Επανάστασης είχε απαγορευθεί και στη θέση της θα εορτάζονταν ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Μέσα στην εκκλησία του Αγ. Γεωργίου ο Μιχάλης Λογοθέτης (Στάθης) μαζί με άλλα μέλη του ΕΑΜ απαγγέλλουν τον ελληνικό εθνικό ύμνο παρουσία του Γερμανού φρούραρχου J. Kerber δίνοντας το σύνθημα για τη νέα επανάσταση.»
Ο Καθηγητής ανέδειξε τη μεγάλη επιτυχία του ΕΑΜ στην επίλυση του επισιτιστικού προβλήματος:
«Ύστερα από την επίσκεψη [παραγόντων της πόλης] στα γραφεία της «Επιτροπής Διαχειρίσεως Βοηθημάτων εν Ελλάδι»… η Ελευσίνα θα τροφοδοτούνταν πλέον σταθερά. Ήταν μια μεγάλη νίκη για την τοπική επιτροπή του ΕΑΜ Ελευσίνας… Τα αποτελέσματα στο επισιτιστικό πρόβλημα ήταν άμεσα. Το 1943 οι θάνατοι θα κατέλθουν στους 94 πολύ κοντά στα προπολεμικά επίπεδα.»
Επιπλέον, αναδιοργανώθηκαν τα εργατικά συνδικάτα, ενώ μέσα στα εργοστάσια (όπως ο «Τιτάν», το προπύργιο του ΕΑΜ) δημιουργήθηκε παράνομος μηχανισμός και τυπογραφείο για την έκδοση προκηρύξεων και του Δελτίου Ειδήσεων.
Η Δύναμη του ΕΛΑΣ και οι Μάχες
Τοπικά, το 34ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ συγκροτήθηκε από τους πυρήνες ανταρτών στα γειτονικά Δερβενοχώρια. Η συνεισφορά της Ελευσίνας ήταν κρίσιμη, τόσο στην παροχή ανδρών και στελεχών, όσο και στην υλική υποστήριξη:
«Από τις σημαντικότερες πηγές απόκτησης οπλισμού, πυρομαχικών και ιματισμού για τον ΕΛΑΣ ήταν το στρατιωτικό αεροδρόμιο της Ελευσίνας καθώς και το στρατόπεδο στο Καλυμπάκι.»
«Το ΕΑΜ έχει πλέον κτίσει τη δική του οικονομία η οποία σκοπό και στόχο δεν έχει την αγορά ακινήτων, αλλά την καλύτερη επένδυση, εκείνη της απελευθέρωσης της χώρας.»
Ο Καθηγητής αναφέρθηκε στις μεγάλες επιτυχίες του ΕΛΑΣ στην ευρύτερη περιοχή:
«Η απόφαση του Γεωργίου Ρήγου [συνταγματάρχη από την Ελευσίνα] να ρίξει έναν λόχο του τακτικού ΕΛΑΣ στη μάχη θα οδηγήσει στη συντριβή το γερμανικό απόσπασμα [στη μάχη στα Δερβενοχώρια].»
«Από το καλοκαίρι του 1944 οι ρόλοι έχουν αντιστραφεί και η 2η Μεραρχία του ΕΛΑΣ είναι τόσο ισχυρή ώστε να προβαίνει σε επιθέσεις εναντίον οχυρωμένων θέσεων των Γερμανών. Η μάχη της Άμφισσας… είναι το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα.»
Η Καταστολή: Το Μπλόκο της Ελευσίνας
Η απάντηση των Γερμανών ήταν η σκλήρυνση της στάσης τους και η εφαρμογή τρομοκρατικών μέσων, με αποκορύφωμα το Μπλόκο της Ελευσίνας στις 29 Απριλίου 1944.
«Αυτό δεν περιορίζονταν μόνο στην περιοχή που ακόμη και σήμερα οι Ελευσίνιοι αποκαλούν Μπλόκο αλλά ξεκινούσε από τη νοτιοδυτική είσοδο της πόλης… εκτεινόταν κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής, και περιλάμβανε ολόκληρο τον Συνοικισμό καθώς και το εργοστάσιο του Τιτάνα, μία περιοχή με πληθυσμό 2.500 ανθρώπους.»
Συνολικά συνελήφθησαν 94 άνθρωποι και εκτελέστηκαν 2, σε μια επιχείρηση που στόχευε στην τρομοκράτηση του κοινωνικού ιστού της Αντίστασης.
Η ΑΜΚΕ “Ελευσίνα – Τέχνες και πολιτισμός” τιμά με αυτόν τον τρόπο την τοπική ιστορία και τη μνήμη των αγωνιστών που έδωσαν τη μάχη για την ελευθερία, αναδεικνύοντας τη σημασία της Εθνικής Αντίστασης στην περιοχή.
Στο σύνδεσμο που ακολουθεί μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρη την ομιλία του Καθηγητή Χρήστου Στέρπη, τον οποίον ευχαριστούμε θερμά για όσα μας είπε.
Χρήστος Στέρπης, Ελευσίνα – Κατοχή – Αντίσταση – Απελευθέρωση 1941-1945(2)
